Trong vài năm trở lại đây, trí tuệ nhân tạo đã vượt ra khỏi vai trò của một công cụ hỗ trợ đơn thuần để trở thành một phần của hạ tầng số mà xã hội đang vận hành mỗi ngày. AI có thể tạo văn bản, hình ảnh, âm thanh, video, hỗ trợ ra quyết định và tham gia ngày càng sâu vào các hoạt động kinh tế, truyền thông, giáo dục và đời sống cá nhân. Nhưng chính khi năng lực ấy tăng lên, một vấn đề lớn hơn cũng xuất hiện, đó là niềm tin của con người vào thông tin số đang bị thử thách ở mức chưa từng có. Các cơ quan chức năng đã nhiều lần cảnh báo rằng hình ảnh, giọng nói và video không còn đủ để xác thực danh tính như trước, bởi deepfake và các thủ đoạn giả mạo bằng AI đang ngày càng tinh vi, đặc biệt trong các vụ lừa đảo trực tuyến và mạo danh người quen, tổ chức.
Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở một đoạn video bị làm giả hay một cuộc gọi bị dựng lại bằng công nghệ. Mối nguy lớn hơn là sự rạn nứt của “niềm tin số” trong toàn xã hội. Khi một khuôn mặt có thể được tạo ra trong vài giây, một giọng nói có thể bị sao chép gần như giống hệt, và một câu chuyện sai lệch có thể lan truyền với tốc độ rất nhanh trên mạng, thì bài toán an toàn thông tin không còn dừng ở việc bảo vệ dữ liệu. Nó đã chạm tới khả năng xác minh, truy vết và phân biệt thật – giả của cả cộng đồng. Thực tế cho thấy các thông tin sai lệch và nội dung giả mạo có thể gây nhiễu loạn dư luận, làm suy giảm niềm tin và tạo ra hậu quả xã hội rộng lớn hơn nhiều so với thiệt hại trực tiếp về tiền bạc.
Ở cấp độ xã hội, lừa đảo không còn mang dáng dấp thô sơ của những đường link độc hại hay những tin nhắn lạ mắt. Nó trở nên cá nhân hóa, khéo léo và khó nhận biết hơn, nhắm vào tâm lý tin người, thói quen xác nhận bằng hình ảnh và sự chủ quan trước âm thanh, khuôn mặt quen thuộc. Các cảnh báo từ cơ quan công an cho thấy deepfake đang bị lợi dụng để mạo danh người thân, giả giọng hoặc tạo ra các cuộc gọi video thuyết phục nhằm chiếm đoạt tài sản và dữ liệu. Trong bối cảnh ấy, việc nhận diện thủ đoạn số không còn là kỹ năng phụ trợ, mà đã trở thành một năng lực sống còn của công dân số.
Vì vậy, cuộc chạy đua hôm nay không chỉ là chạy đua về công nghệ tạo sinh, mà còn là chạy đua để giữ vững niềm tin. Xã hội càng số hóa, càng cần những con người có khả năng kiểm chứng, phân tích và phản biện thông tin một cách tỉnh táo; đồng thời cần những chuyên gia an toàn thông tin đủ năng lực phát hiện, ngăn chặn và làm giảm tác động của các hình thức giả mạo mới. Trong thời đại mà AI có thể tạo ra rất nhiều thứ giống thật, giá trị của an toàn thông tin chính là giúp con người biết đâu là thật, đâu là giả, và đâu là ranh giới phải được bảo vệ.
