Trong các hội nhóm sinh viên, câu hỏi “Có nên đi làm khi còn đang học không?” chưa bao giờ hết nóng. Người thì bảo: “Phải đi làm sớm, ra trường mới có kinh nghiệm.” Kẻ lại can: “Học cho xong đi, làm gì mà vội, mất hết thời gian học nền tảng.” Đâu đó còn có những câu chuyện cổ tích kiểu “anh A năm hai đã đi làm lương nghìn đô”, lẫn những bi kịch “chị B vừa học vừa làm, cuối cùng trượt môn, nợ học phần”. Vậy rốt cuộc, sinh viên đi làm trong lúc học là bước chạy đà khôn ngoan hay cú trượt chân ngoạn mục?
Mặt lợi:
Lợi ích dễ thấy nhất là tài chính. Với nhiều sinh viên, nhất là những bạn xa nhà, đồng lương thêm từ việc làm thêm giúp trang trải chi phí sinh hoạt, mua sách vở, thậm chí tự đóng học phí. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, việc đi làm chẳng khác nào một cuộc đánh đổi thuần túy giữa thời gian và tiền bạc. Giá trị lớn hơn nằm ở những thứ tiền không mua được trực tiếp: kinh nghiệm thực tế, kỹ năng giao tiếp, tác phong làm việc, khả năng quản lý thời gian và quan trọng nhất là cái nhìn thực tế về ngành nghề.
Một sinh viên công nghệ ngồi sửa bug cho khách hàng thật, dù chỉ là những task nhỏ, sẽ hiểu nhanh hơn gấp bội thế nào là quy trình phát triển phần mềm, cách dùng Git trong team, cách đọc requirement, cách báo cáo tiến độ. Những thứ ấy giảng đường không dạy, hoặc dạy nhưng khó thấm. Đi làm sớm cũng là cách thử lửa để biết mình hợp mảng nào, không hợp mảng nào, tránh tình trạng ra trường mới ngỡ ngàng “hóa ra nghề này không giống em nghĩ”.
Mặt hại:
Những mặt trái của bức tranh cũng rõ ràng không kém. Cái giá phải trả đầu tiên là thời gian. Một tuần chỉ có 168 tiếng. Trừ ngủ, trừ học trên lớp, trừ tự học, trừ làm thêm, phần còn lại cho bản thân, gia đình, bạn bè, sở thích gần như bằng không. Khi công việc và học tập bắt đầu giằng xé, thứ dễ bị hy sinh nhất thường là việc học, không phải kiểu bỏ hẳn, mà là học kiểu đối phó, học cho qua môn, học mà không hiểu sâu. Đó là lối đi tắt nhưng để lại hậu quả dài hạn: nền tảng rỗng, ra trường lên senior rồi vẫn mắc những lỗi cơ bản vì chưa từng thực sự nắm vững kiến thức cốt lõi.
Chưa kể đến những hệ lụy ít được nói đến: sức khỏe suy giảm vì thiếu ngủ triền miên, stress tích tụ âm thầm, các mối quan hệ xã hội dần thu hẹp, tuổi trẻ trôi qua trước màn hình máy tính. Có những bạn đến năm cuối nhìn lại, thấy CV đẹp thật, nhưng ký ức đại học chỉ là chuỗi ngày chạy deadline chồng chéo giữa công ty và trường lớp. Đánh đổi ấy có đáng không, chỉ người trong cuộc mới trả lời được.
Thời điểm thích hợp: Khi nào thì nên xuất phát?
Không có một cột mốc chung cho tất cả, nhưng có thể khái quát một lộ trình tương đối hợp lý cho sinh viên khối kỹ thuật – công nghệ.
Năm nhất và nửa đầu năm hai là thời điểm nên ưu tiên tuyệt đối cho việc học nền tảng. Đây là lúc kiến thức cốt lõi như cấu trúc dữ liệu, giải thuật, mạng máy tính, hệ điều hành được hình thành. Những môn này không hào nhoáng, học có phần khô khan, nhưng là móng nhà. Móng yếu, xây cao ắt sập. Đi làm sớm trong giai đoạn này, trừ khi thực sự bắt buộc vì tài chính, còn không thì giống như đang đổ bê tông chưa kịp khô đã vội dựng cột.
Từ giữa năm hai đến năm ba là “thời điểm vàng” để bắt đầu tìm kiếm các công việc bán thời gian, thực tập, hoặc freelance nhẹ nhàng. Lúc này, sinh viên đã có đủ vốn liếng cơ bản để không bị bỡ ngỡ khi đụng vào các tác vụ thực tế, đồng thời vẫn còn dư địa thời gian để điều chỉnh nếu mọi thứ đi quá sức. Những công việc lý tưởng trong giai đoạn này là các vị trí thực tập có mentor hướng dẫn, các dự án mã nguồn mở có review code, hoặc các job freelance nhỏ vừa sức.
Năm cuối là lúc việc đi làm gần như trở thành một phần tất yếu, thậm chí là lợi thế nếu biết chọn đúng nơi. Đồ án tốt nghiệp nếu gắn được với bài toán thực tế của công ty sẽ là một mũi tên trúng hai đích: vừa hoàn thành yêu cầu nhà trường, vừa tích lũy kinh nghiệm giá trị. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm cần sự tỉnh táo cao nhất để không rơi vào tình trạng “làm full-time, học half-time” – bởi cú trượt ở những học kỳ cuối cùng đôi khi là cú trượt đắt giá nhất.
Vậy làm hay không, câu hỏi nằm ở chính mình
Đi làm khi đang học không phải là một chân lý tuyệt đối, cũng không phải là sai lầm mặc định. Nó là một lựa chọn chiến lược, đòi hỏi sự tự hiểu bản thân, khả năng quản trị thời gian và một cái đầu đủ lạnh để biết khi nào nên tiến, khi nào nên lùi. Những sinh viên làm tốt cả hai thường không phải là những người “siêu nhân” về sức lực, mà là những người biết rõ mình muốn gì và sẵn sàng đánh đổi có ý thức. Còn nếu chưa thực sự sẵn sàng, hãy cứ học cho chắc cái nền đã. Đường dài mới biết ngựa hay, và nền móng vững mới xây được tòa nhà cao.
